Arweinydd Plaid Cymru yn addo dwyn y Prif Weinidog i gyfrif yn “gyhoeddus ac yn gadarn” os caiff ei ethol yn Brif Weinidog ym mis Mai

Byddai Arweinydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth AS, yn “ailosod y berthynas rhwng Cymru a San Steffan” pe bai’n cael ei ethol yn Brif Weinidog ym mis Mai, bydd yn dweud wrth gynulleidfa yn yr Institute for Government yn Llundain ddydd Llun.

Mae polau piniwn diweddar yn awgrymu newid seismig yng ngwleidyddiaeth Cymru yn dilyn Etholiadau’r Senedd ym mis Mai, gyda Phlaid Cymru yn gyson yn y polau piniwn fel y blaid fwyaf mewn senedd newydd estynedig o dan system fwy gyfrannol.

Cyhuddodd Rhun ap Iorwerth AS Brif Weinidog presennol Llafur Cymru o honni bod ganddi linell gymorth i Rif 10 ond mewn gwirionedd “nid oes llawer o dystiolaeth ei bod hi’n mynd heibio’r switsfwrdd”, gan ddyfynnu enghreifftiau o pan wrthodwyd galwadau am fwy o bwerau a chyllid gan Lywodraeth Lafur y DU.

Bydd yn cyhuddo Llafur o ystyried datganoli fel “digwyddiad, nid proses”, gan addo galw allan yn “gyhoeddus ac yn gadarn” ar Brif Weinidog y DU pan fydd yn methu â thrin Cymru gyda’r tegwch a’r parch y mae’n ei haeddu.

Disgwylir i arweinydd Plaid Cymru ddweud:

“Mae Cymru wedi’i chyfyngu gan realiti cyfansoddiadol y mae eraill i’w weld yn gwadu sy’n bodoli.

“I Lafur, yn enwedig ASau Llafur, maen nhw’n gweld refferendwm 1997 – ac efallai ychydig o gywiriadau – fel diwedd y daith.

“The boil was lanced, fel y broliodd Blair yn ddiweddarach.

“Datganoli fel digwyddiad, nid proses.

“Maen nhw wedi dweud wrthyn nhw eu hunain gymaint o weithiau mai nhw yw plaid datganoli, maen nhw wedi dechrau ei gredu.”

Gan siarad am Eluned Morgan, Prif Weinidog Llafur Cymru, bydd Rhun ap Iorwerth AS yn dweud:

“Mae hi’n honni bod ganddi fwy o ddylanwad dros y Prif Weinidog nag y gallwn i neu unrhyw un arall y tu allan i Lafur ei gael, ond beth yw ei dylanwad mewn gwirionedd?

“Ei hateb i mi yn sesiwn wythnosol cwestiynau’r Prif Weinidog yw y gall y Prif Weinidog presennol godi’r ffôn i Rif 10 mewn ffordd na allaf ond breuddwydio amdani.

“Mae’n gwbl annemocrataidd, ac yn gwbl amharchus – nid i mi, ond i bobl Cymru.

“Mae’n dangos bod rhai yn dal i gredu mai dim ond os yw Prif Weinidog Cymru a Phrif Weinidog y DU yn perthyn i’r un blaid y gall yr ‘agenda parch’ rhwng llywodraeth y DU a llywodraethau datganoledig fodoli.

“Ond hyd yn oed pe bai’n wir bod gan Brif Weinidog Cymru linell gymorth i Downing Street, ychydig o dystiolaeth sydd ei bod hi’n mynd heibio’r switsfwrdd.

“Cymerwch yr enghraifft ddiweddar boenus o ddatganoli plismona.

“Safodd y Prif Weinidog ar y llwyfan hwn yn datgan brwdfrydedd honedig ei phlaid drosto, dim ond i’r Ysgrifennydd Cartref wrth-ddweud ei sylwadau’n uniongyrchol ychydig ddyddiau’n ddiweddarach. Mewn gwirionedd, roedd yn ergyd eithaf erchyll i arweinydd Llafur yng Nghymru.

“Felly lle mae’r Prif Weinidog presennol wedi ceisio dod â rhywfaint o naws – gan hedfan ambell farcud i geisio gwneud penawdau – rwy’n siŵr y byddaf i yn cael fy ngweld fel rhywbeth o niwsans mewn ffordd nad yw’r Prif Weinidog presennol wedi bod. A hynny oherwydd fy mod yn addo canolbwyntio yn llwyr ar sefyll dros Gymru.

“Rwyf am iddi fod yn berthynas adeiladol gyda’r Prif Weinidog ac nid wyf yn ymddiheuro am ei gwneud yn glir i Keir Starmer mewn cyfarfod ar ôl cyfarfod y bydd fy nheyrngarwch i a theyrngarwch fy ngweinidogion i bobl Cymru, ac na fyddwn yn cilio o’r her.

“Fy ngham nesaf fydd bod yn dryloyw ynghylch y rhwystrau y mae Llywodraeth y DU yn eu gosod, a dwyn y Prif Weinidog i gyfrif am hynny’n gyhoeddus ac yn gadarn.

“Ar ddatganoli cyfiawnder a phlismona.

“Datganoli lles, darlledu, prosiectau ynni mawr.

“Rheolaeth dros Ystad y Goron.

“Fformiwla ariannu deg.

“Arian canlyniadol o brosiectau rheilffordd a ddynodwyd yn fel ‘Lloegr a Chymru’ heb un fetr o drac i’w hadeiladu ar ochr arall Clawdd Offa.

“Arwain Cymru o’r Newydd. Nid slogan ymgyrch yn unig yw hynny. Rhaid ei gweld hefyd drwy lens posibiliadau ehangach – heb faich teyrngarwch i San Steffan sydd wedi dal Cymru yn ôl am yn rhy hir.”